Wat doet technologische innovatie met de mens in de krijgsmacht? In dit artikel bespreekt dr. Sofie van der Maarel drie bevindingen uit haar promotieonderzoek naar de beleving van militaire innovatie. Het belicht de spanningen die kunnen ontstaan tussen technologie en mens, tussen beloftes van technologie en de praktijk op de werkvloer, en tussen de verwachting van actie en de realiteit van toenemende afstand. Om te beginnen zoomt ze in op de impact van innovatie op de werving én het behoud van personeel. Vervolgens komt de morele desoriëntatie aan de orde, die kan ontstaan als gevolg van een discrepantie tussen verwachtingen en realiteit. Ten slotte kijkt ze naar de koppeling tussen innovatie en de zogenoemde warrior mindset. Het artikel sluit af met concrete aanbevelingen om technologische innovaties mensgerichter te implementeren binnen de krijgsmacht.

Het toegankelijk geschreven, Nederlandstalige stuk is gepubliceerd in Militaire Spectator. Lees het volledige artikel (open-access) hieronder of via deze link.

Hoe ontstaat deze verwonding en hoe ervaren politiemensen dit binnen hun dagelijkse werk? Projectonderzoeker Teun Eikenaar onderzocht dit door middel van diepte-interviews met politiemensen die morele verwonding hebben ervaren. De bevindingen zijn gepubliceerd in het Engelstalige artikel Good Cops in a Greedy Institution? Dutch Police Officers’ Stories of Compound Moral Injury’ in Journal of Business Ethics (lees het open-access artikel via deze link).

Het artikel laat zien dat morele verwonding niet altijd een acuut gevolg is van één incident, maar een complex fenomeen dat voortkomt uit individuele, situationele en organisatorische factoren, en lang onderdrukt kan blijven voor het zich echt ontwikkelt. Eikenaar introduceert de term ‘compound moral injury’, waarbij een opstapeling van ervaringen – zowel op de werkvloer als binnen de organisatie – leidt tot morele verwonding.

Het artikel betoogt om deze reden dat morele verwonding altijd moet worden begrepen in relatie tot de specifieke cultuur en omstandigheden van het politiewerk. De beroepscultuur binnen de politie helpt niet alleen om de stress van het politiewerk te verminderen, maar kent ook een donkere kant, als soms een ‘greedy institution’.

Dit Engelstalige artikel is gepubliceerd in Journal of Business Ethics. Klik hier voor het artikel.

Opschaling, gereedstelling en afschrikking staan in 2026 centraal in het defensiedebat. Maar minder aandacht is er voor de morele dilemma’s waarmee militairen in een grootschalig conflict te maken kunnen krijgen, dilemma’s die vaak mede ontstaan door politieke keuzes over middelen, mandaten en de mate van transparantie over de risico’s van het optreden.

Actieonderzoeker Lucca de Ruiter pleit er in een nieuw stuk voor deze potentiële morele dilemma’s nu al beter te doordenken. Dat is geen luxe, maar strategische noodzaak: wie deze dilemma’s vooruitschuift, riskeert dat de duurzame inzetbaarheid en de legitimiteit van de krijgsmacht onder druk komen te staan op het moment suprême.

Het toegankelijk geschreven, Nederlandstalige stuk is gepubliceerd in Militaire Spectator. Lees het volledige artikel (open-access) hieronder of via deze link.

Dit artikel is een theoretisch eindartikel van het project Moral Injury in Context. Het bevat een overkoepelende analyse van de verschillende deelprojecten en brengt alle bevindingen zo samen tot één interdisciplinair theoretisch kader. Het artikel vormt zo een belangrijke stap in systematische theorievorming over de rol van contextuele factoren in morele verwonding bij mensen die werken in de frontlinie.

Het Engelstalige stuk is gepubliceerd in Work, Employment and Society. Lees het volledige artikel (open-access) via deze link.

Wat was het een mooie dag. Op 8 oktober vond in Doorn het slotsymposium plaats van het project Moral Injury in Context. Tijdens het programma waren er presentaties van de onderzoekers – Teun Eikenaar, Sofie van der Maarel, Naomi Gilhuis, Lucca de Ruiter – panelgesprekken over ervaringen op de werkvloer en de rol van leiderschap in het voorkomen van morele verwonding, en overhandigden we het handboek Moral Injury in Context aan de top van Politie en Defensie

Specifiek dank aan: veteraan Theo, Jackie June ter Heide, Jozef Gepken, Leonard Kok, Derk Boswijk. De dag werd gemodereerd door Sverre Kelderman en Coen Verbraak.

Ervaringsdeskundigen, behandelaars, leiders, onderwijsverantwoordelijken, politici en vele anderen waren aanwezig en spraken met elkaar. Iedereen in het publiek had eigenlijk op het podium kunnen staan, zoveel ervaring en kennis waren er aanwezig. Onze grootste dank gaat uit aan al die (voormalig) militairen en politiemensen die hun ervaringen met ons deelden, waarvan ook veel er woensdag waren.

In dit korte stuk bespreken we praktische aanbevelingen voor contextgerichte interventies bij morele verwonding. Specifiek bevat het stuk:

• Suggesties voor ethiek- en contextbewuste interventies , waaronder genuanceerde weerbaarheidstraining, ethiekonderwijs en moreel beraad voor zowel professionals als leidinggevenden, Just Culture-initiatieven en transformatieve erkenning.
• Een waarschuwing tegen goedbedoelde maar mogelijk averechts werkende benaderingen, zoals een te sterke nadruk op ‘positief denken’ in weerbaarheidstrainingen, ‘integritisme’ en het bekritiseren van leiders.
• Een pleidooi voor evenwichtige, samenwerkingsgerichte oplossingen.

Dit Engelstalige stuk is gepubliceerd in European Journal of Psychotraumatology. Lees het volledige artikel (open-access) via deze link.

De missie van Dutchbat III kan beschouwd worden als een mogelijk moreel verwondende missie. In dit artikel worden Dutchbat III -veteranen zelf aan het woord gelaten over hun ervaringen, de impact die deze ervaringen op hen gehad hebben en hoe ze hiermee zijn omgegaan. Het artikel geeft inzicht in hun beleving van morele verwonding, zoals de gevoelens van machteloosheid die soms blijven doorwerken in alledaagse gebeurtenissen en de zelfbeschuldiging naar aanleiding van betrokkenheid bij de evacuatie van burgers. Maar ook in hun beleving van morele veerkracht, zoals een vergroting van empathie voor vluchtelingen en het belang van weten hoe het met betrokkenen is gegaan.

Dit beschrijven Jackie June ter Heide, Bart Nauta, Tine Molendijk, Trudy Mooren, Miranda Olff in het artikel ‘The crack in our souls: Military veterans’ perceptions of a potentially morally injurious peacekeeping mission’. Dit Engelstalige artikel is gepubliceerd in Traumatology. Lees het volledige artikel (open-access) via deze link.

In 2019 kreeg ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum opdracht van het Ministerie van Defensie om onderzoek te doen naar het welzijn van Dutchbat III veteranen, 25 jaar na hun missie. Dit artikel is één van de resultaten hiervan. Met dank aan het Nederlands Veteraneninstituut voor het subsidiëren van deze deelstudie.

Trauma speelt een onmiskenbare rol in het strafrecht. Projectleider Tine Molendijk nam met prof. dr. Maarten Kunst en dr. Janne van Doorn het initiatief voor een special issue rondom dit thema, en traden als gastredactie op. In Justitiële verkenningen staat een volledige editie – open-access – in het teken van ‘trauma-geïnformeerd’ werken binnen de strafrechtspleging. Deze benadering houdt in dat professionals, zoals rechters en officieren van justitie, rekening houden met de traumatische ervaringen van alle betrokkenen. Dat betreft slachtoffers en nabestaanden, en ook verdachten en veroordeelden.

Het themanummer bevat ook een bijdrage over morele verwonding en daderschap door Tine Molendijk en Marjan Helmich. Dit illustreren ze o.a. aan de hand van de ervaringen van vrouwen die hun eigen kind hebben gedood en daarvoor zijn veroordeeld. Helmich heeft gewerkt in een penitentiaire psychiatrisch centrum, waar zij een beeldend therapeutische behandeling heeft vormgegeven en onderzocht voor vrouwen die veroordeeld zijn voor kinderdoding. Ze onderzoeken in dezee bijdrage wat er gebeurt met het morele kompas van een dader tijdens detentie, en wat daarvan de implicaties zijn. Door de lens van ‘morele verwonding’ analyseren ze hoe traumagerelateerde emoties – vaak gezien als ongewenst – juist van cruciaal belang kunnen zijn voor herstel, bijvoorbeeld als het gaat om schuld- en schaamtegevoelens bij daders. Ze stellen dat de huidige strafrechtelijke benadering vaak onvoldoende ruimte biedt voor dergelijke emoties, wat kan leiden tot verdere schade en verminderde mogelijkheden tot rehabilitatie.

Alle bijdragen in dit themanummer:
Maarten Kunst: Hard nodig: trauma-geïnformeerd werken in de strafrechtsketen
Tine Molendijk en Marjan van Meegdenburg – Helmich: Daderschap en morele verwonding binnen het huidige strafrechtsysteem
Pauline Aarten, Iva Bicanic, Marijke Brouwer en Carlo Contino: Van de keukentafel naar de rechtbank. Het voorkomen van secundaire victimisatie en hertraumatisering bij slachtoffers van seksueel geweld in de strafrechtsketen
Ariane Hendriks en Marscha Mansvelt: Trauma-geïnformeerd werken in huiselijk-geweldzaken: het begint met de erkenning van het geweld
Janne van Doorn en Joyce Schot: De rol van traumagerelateerde emoties in juridische beslissingen.

De bijdragen laten zien dat trauma-geïnformeerde strafrechtspleging geen idealistisch streven is, maar een noodzakelijke ontwikkeling om de legitimiteit en effectiviteit van het strafrecht te verbeteren.

Deze Nederlandstalige special issue is gepubliceerd in Justitiële Verkenningen. Lees het (open-access) via deze link.

Op 25 maart 2025 is het ‘Handboek Moral Injury in Context’ verschenen, een diepgravende en praktijkgerichte gids over morele verwonding. De digitale versie is open-access, oftewel gratis en vrij toegankelijk.

Militairen, politiemensen, brandweerpersoneel en zorgverleners staan vaak voor beslissingen die het verschil kunnen maken tussen leven en dood. Wat gebeurt er als zij zich geconfronteerd zien met tragische morele dilemma’s, fouten maken of ontdekken dat ze tijdelijk hun eigen normen en waarden uit het oog hebben verloren? Dit boek biedt cruciale inzichten in de impact van dergelijke ervaringen en laat zien wat we hieraan kunnen doen.

Het ‘Handboek Moral Injury in Context’ onderzoekt morele verwonding van het individuele niveau tot de organisatie, de politiek en de maatschappij. Want uniek is dat dit boek morele verwonding expliciet ‘in context’ benadert en daarmee op interdisciplinaire wijze, vanuit onder meer psychologie, filosofie, organisatiekunde en sociale wetenschappen. Aan de hand van persoonlijke portretten en wetenschappelijke inzichten biedt het boek concrete handvatten voor zowel preventie als herstel van morele verwonding. Het boek wordt uitgegeven door Boom en is vanaf 25 maart gratis beschikbaar als open access via deze link. De gedrukte versie is te koop via deze pagina.

Dit boek is samengesteld door Tine Molendijk, Teun Eikenaar, Naomi Gilhuis en Sofie van der Maarel, en bevat bijdragen van hen en Jeannine Suurmond, Bernardette Blom, Jackie June ter Heide en Carmen Schuhmann. Het is direct voortgekomen uit dit onderzoeksproject.

Binnen de politie wordt volop geëxperimenteerd met drones. Hoe veranderen deze drones het politiewerk en hoe wordt dit ervaren door politiemensen? Om deze vragen te beantwoorden, deed projectonderzoeker Sofie van der Maarel veldonderzoek bij het drone team van de Nederlandse politie. De bevindingen van dat onderzoek zijn recent gepubliceerd in het Engelstalige artikel: ‘“Drones for good”: Innovation, meaning and remoteness in the Dutch police drone team’ in Critical Studies on Security (lees het open-access artikel via deze link).

In deze studie staan de thema’s innovatie, experimenteren, afstand en zingeving centraal. Het politie droneteam experimenteert met op afstand bestuurde en automatisch vliegende drones. Deze innovatiepraktijken geven vorm aan de ervaringen van politiemensen en hun gevoel van wat ‘goed’ politiewerk is.

In de militaire context is bekend dat drone operators moreel-psychologische klachten ontwikkelen door het werken op afstand. Dit onderzoek laat zien dat politiemensen ook afstand ervaren in het werken met drones. Een belangrijke bevinding is dat politie dronebestuurders zowel fysieke als emotionele afstand ervaarden van de kernwaarden van hun werk. Naarmate deze politiemensen nieuwe rollen en taken op zich namen, werd hun gevoel van zingeving abstracter. Desalniettemin voelden agenten zich verbonden door een gedeeld discours van ‘drones for good’, waarbij drones voor politiewerk expliciet werden gedistantieerd van narratieven over surveillance en oorlogsvoering met drones.

Deze publicatie is onderdeel van het promotieonderzoek van Sofie van der Maarel naar de socio-technische dimensies van morele verwonding.