Wat is morele verwonding

Morele verwonding in een notendop

Zie onderstaande video voor een 90 seconden-uitleg van morele verwonding.


PTSS en morele verwonding

‘Moral injury’ of ‘morele verwonding’ verwijst naar de psychische problematiek die mensen kunnen ontwikkelen wanneer hun morele verwachtingen en overtuigingen geweld wordt aangedaan door eigen of andermans handelen. Die problematiek kan enerzijds gevoelens van schuld en schaamte inhouden, en anderzijds gevoelens van boosheid en verraad. Ook morele desoriëntatie kan spelen.

Post-traumatische stressstoornis (PTSS) en morele verwonding sluiten elkaar niet uit en overlappen zelfs deels. Het verschil ligt met name in de focus van de begrippen. Volgens de laatste officiële definitie van de DSM kan PTSS zich ontwikkelen na het ervaren of direct of indirect getuige zijn van een feitelijke of dreigende dood, ernstige verwonding of seksueel geweld. En in de meeste huidige PTSS-modellen (hoewel PTSS officieel geen angststoornis meer is) staan reacties gerelateerd aan dreiging en angst centraal, zoals gespannenheid en prikkelbaarheid. Overigens geldt dit niet voor alle PTSS-modellen, en toen PTSS als begrip werd geïntroduceerd in de jaren ’80 hadden schuldgevoel en gevoelens van verraad juist een belangrijke plek.


Bron: Nederlandse vertaling van Figuur 5 in Molendijk, T. (2021) Moral Injury and Soldiers in Conflict: Political Practices and Public Perceptions. Routledge.

Bij het begrip morele verwonding ligt expliciet de focus op moreel conflict en hieraan gerelateerde morele emoties, zoals gevoelens van schuld, schaamte en boosheid. Er bestaat nog geen overeenstemming over de precieze definitie van morele verwonding – het is een relatief nieuw begrip – maar het huidige onderzoek hiernaar beschrijft morele verwonding meestal als volgt: de psychologische, biologische en sociale impact van een schending van fundamentele morele overtuigingen en verwachtingen, waarbij de moreel verwonde persoon zowel het slachtoffer, de getuige als de dader kan zijn geweest, in ieder geval in eigen ogen.

Bron: Nederlandse vertaling van Tabel 1.1 in Molendijk, T. (2021) Moral Injury and Soldiers in Conflict: Political Practices and Public Perceptions. Routledge.

Zoals bij alle psychische problematiek is er sprake van gradaties bij morele verwonding. Morele uitdagingen kunnen zorgen voor frustraties, morele schendingen met pijnlijke gevolgen kunnen morele stress geven, en in sommige gevallen kunnen morele schendingen leiden tot ernstige, aanhoudende problematiek. Dat laatste is waar het begrip morele verwonding naar verwijst.

Contextuele dimensies van morele verwonding

Zowel in PTSS-onderzoek als in onderzoek naar morele verwonding wordt steeds duidelijker dat contextuele factoren een belangrijke rol kunnen spelen. Morele verwonding heeft per definitie een belangrijke relationele, sociale dimensie. Mensen ontwikkelen hun morele overtuigingen en verwachtingen immers niet in een vacuüm maar in relatie tot de gemeenschappen waar ze deel van uitmaken. Bij een morele verwonding zijn die overtuigingen en verwachtingen geweld aangedaan. De resulterende morele emoties hebben dan ook altijd een belangrijke relationele, sociale component. Mensen voelen schuld en schaamte omdat zij anderen onrecht hebben aangedaan of onrecht niet hebben kunnen voorkomen, en voelen boosheid en verraad over onrecht door anderen.

Bovendien zijn in beroepscontexten bijna altijd meer factoren en actoren betrokken bij morele schendingen dan alleen de individuele professional zelf. Leidinggevenden, de organisatie, politiek en maatschappij spelen onvermijdelijk een rol in het scheppen van de omstandigheden waarbinnen professionals hun werk doen, en zo ook in het ontstaan van potentieel moreel verwondende situaties en de afwikkeling ervan.

Toch vindt nog weinig onderzoek plaats naar de contextuele dimensies van morele verwonding en zijn de meeste interventies alleen gericht op het individu, waarbij de last van morele verwonding op enkel individuele schouders wordt gelegd. Vanwege deze leemte aan kennis en interventies is dit onderzoeksproject opgezet. Op deze website zijn de bevindingen en voortgang van dit project te vinden.

Verder luisteren/kijken over morele verwonding

Interview door Veteranenradio met de projectleider van Project Moral Injury

Radiodocumentaire ‘Moreel verwond’ op RadioDoc door Marije Hess Schuurman

Interview door Kinnebak Podcast met hoofd Humanitaire Dienst Defensie Erwin Kamp

Verder lezen over morele verwonding